«محمد فناییاشکوری»، استاد فلسفه و عرفان تطبیقی در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به چالش جمع میان تخصصگرایی و جامعنگری در فعالیتهای علمی اظهار کرد: از یک سو، بدون تخصص نمیتوان در هیچ حوزهای به پیشرفت و نتیجه مطلوب رسید و از سوی دیگر، بدون جامعنگری نیز نمیتوان به شخصیتی دقیق، عمیق و همهجانبه دست یافت. تخصصگرایی ممکن است انسان را در حصار یک حوزه محدود کند و جامعنگری نیز گاهی مانع تعمیق دانش در یک رشته شود؛ از این رو، یافتن راهی برای جمع میان این دو ضرورت دارد.
وی با اشاره به مبانی نظریه معرفت هماهنگ و اصل تکثر راههای معرفت افزود: بر اساس این مبانی، رهیافتی روششناختی برای آموزش و پژوهش در حوزههای مرتبط با دین، از جمله فلسفه، الهیات و عرفان، پیشنهاد میکنم. بر این اساس، دانشجو و پژوهشگر عرفان نباید به مطالعه صرف متون عرفانی بسنده کند، بلکه لازم است این حوزه را دستکم در پیوند با فلسفه و الهیات دنبال کند.
این استاد فلسفه و عرفان اسلامی ادامه داد: کاوش در متون عرفانی، هرچند گسترده و عمیق باشد، اگر گسسته از تفکر فلسفی و دانش الهیاتی صورت گیرد، ناتمام میماند و ممکن است تصویری نارسا، ناقص و حتی منحرف از حقیقت به دست دهد. از این رو، شهود عرفانی باید با تعقل در آفاق و انفس و تدبر در آیات الهی همراه شود. در مقام عمل نیز شایسته است دانشپژوه در کنار مطالعه هر اثر عرفانی، کتابی فلسفی و متنی الهیاتی یا تفسیری را در برنامه خود قرار دهد تا این ساحتهای معرفتی یکدیگر را تکمیل، متوازن و تعدیل کنند.
فناییاشکوری با تأکید بر اینکه این توصیه به دانشجویان فلسفه و الهیات نیز قابل تعمیم است، گفت: تکبعدینگری در هر یک از این حوزهها آسیبزاست. اکتفای محض به عرفان و بیاعتنایی به موازین عقلی و شرعی، ذهن را در معرض خرافهگرایی، شطحگویی و پندارگرایی قرار میدهد. در مقابل، غرقشدن در فلسفه محض نیز ممکن است روح انسان را خشک کند و او را از لطافت احساس، تخیل خلاق و معنویت دور سازد.
وی افزود: فیلسوف علاوه بر آشنایی با این سه حوزه معرفتی، به شناخت اجمالی دستاوردهای سایر علوم نیز نیاز دارد تا اندیشهاش در انتزاع محض متوقف نماند و پیوند خود را با واقعیت عینی از دست ندهد.
این استاد فلسفه و عرفان تطبیقی با اشاره به ضرورت توجه همزمان به عقل و شهود در فهم دین اظهار کرد: خوانش صرف متون دینی، بدون پشتوانه عقلی و شهودی، ممکن است به فهمی قشری، ظاهربینانه و احیاناً خشن از دین بینجامد. البته این آسیب ناشی از کمبود در گوهر دین نیست، بلکه از نارسایی در روش مواجهه با آن سرچشمه میگیرد.
وی ادامه داد: دین صرفاً مجموعهای از باورها و احکام تعبدی نیست، بلکه در ذات خود از عقلانیت و معنویتی عمیق و نیرومند برخوردار است. قرآن کریم و روایات، همزمان با سفارش به قرائت و استماع آیات، انسان را به تفکر عقلی، تهذیب نفس و دروننگری فرامیخوانند. با این حال، کسی که از ورزیدگی عقلی و مراقبه باطنی بیبهره باشد و تنها بر ظاهر الفاظ توقف کند، به درکی ناقص، صوری و تقلیلیافته از حقیقت دین دست خواهد یافت.
فنایی اشکوری با بیان اینکه تأکید بر جامعنگری به معنای نفی تخصصگرایی نیست، تصریح کرد: تردیدی نیست که در روزگار ما، «جامع معقول و منقول» شدن به معنای کلاسیک آن ناممکن است و تخصصگرایی ضرورتی گریزناپذیر به شمار میرود. در گذشته، به دلیل محدودبودن حجم علوم و کندی تولید دانش، احاطه یک اندیشمند نخبه و برخوردار از نبوغ بر شاخههای گوناگون معرفت امکانپذیر بود؛ اما امروزه در هر رشتهای با انباشت گسترده و روزافزون ادبیات، نظریهها و دستاوردهای علمی مواجه هستیم.
وی افزود: اکنون حتی اگر پژوهشگری تمام عمر خود را صرف مطالعه یک گرایش خاص کند، باز هم نمیتواند بر همه تولیدات علمی آن حوزه اشراف پیدا کند. بنابراین، کسی که سودای صاحبنظرشدن همزمان در عرفان، فلسفه و الهیات را در سر میپروراند، ممکن است در نهایت در هیچیک از این حوزهها به عمق و مرجعیت علمی دست نیابد. برای پیشبرد مرزهای دانش و دستیابی به توان نظریهپردازی، تمرکز تخصصی کاملاً ضروری است.
این استاد فلسفه تطبیقی در عین حال، تخصصگرایی محض و جزیرهای را نیز آسیبزا دانست و گفت: علوم و معارف بشری، بهویژه در حوزه علوم انسانی و اسلامی، شبکهای درهمتنیده را تشکیل میدهند و هر دانشی به درجات مختلف با سایر معارف ارتباط دارد. پژوهشگری که از رشتههای همجوار و مبانی معرفتی دیگر بیخبر باشد، حتی در رشته تخصصی خود نیز محدود میماند و نمیتواند نسبت دانش خود را با کل منظومه معرفت بسنجد، ابعاد عمیقتر آن را بشناسد و خلاقیت سرنوشتسازی در آن داشته باشد.
فنایی اشکوری راه برونرفت از دوگانه تخصص و جامعیت را تفکیک میان «تخصص در تولید» و «جامعیت در مطالعه» دانست و اظهار کرد: پژوهشگر باید میان گستره مطالعات و ورودیهای فکری خود از یک سو و قلمرو فعالیت تخصصی و خروجیهای علمی خود از سوی دیگر تمایز قائل شود.
وی توضیح داد: اگر رشته فرد فلسفه یا عرفان است، باید همان حوزه را کانون تمرکز خود قرار دهد و فعالیتهای علمیاش، از جمله تدریس، پژوهش، نگارش و سخنرانی، بر آن متمرکز باشد؛ اما نباید افق مطالعات خود را به همان حوزه محدود کند. مطالعه گسترده و مستمر در رشتههای مرتبط باید در خدمت تعمیق و غنابخشیدن به تخصص محوری قرار گیرد تا جامعیت در دیدگاه با دقت در تخصص پیوند بخورد.
این استاد فلسفه و عرفان با تأکید بر اهمیت ویژه این توازن در حوزه دینپژوهی گفت: دین حقیقتی یکپارچه و منظومهای بههمپیوسته از عقاید، اخلاق، معنویت و احکام است. از این رو، نمیتوان یک شاخه از علوم دینی را از سایر اجزای آن جدا کرد و بدون اطلاع کافی از کلیت آموزههای دینی، در آن شاخه به اجتهاد و نظرورزی اصیل رسید.
وی افزود: کسانی که صرفاً فقه میخوانند و از کلام، اخلاق و عرفان بیگانهاند، یا افرادی که تنها به مباحث کلامی بسنده میکنند و از روح معنوی و فقهی دین غافل میمانند، به تصوری ناقص و ناموزون از دین دست مییابند که پیامد آن میتواند برداشتهای کژتابانه و افراط و تفریطهای نظری و عملی باشد. بنابراین، دینپژوه موفق کسی است که کلیت دین را بهصورت جامع و منظومهوار مطالعه و درک کند، اما برای اثرگذاری عمیق و خدمت ماندگار به دانش، فعالیت تخصصی، اجتهادی و نوآورانه خود را در یک شاخه معین متمرکز سازد.



نظر شما